De duurste toegankelijkheid ontstaat achteraf

Sinds 28 juni 2025 geldt de European Accessibility Act (EAA): Europese toegankelijkheidswetgeving die onder meer betrekking heeft op e-books. Nieuwe e-books moeten sindsdien toegankelijk verschijnen, tenzij er een uitzondering geldt.  Voor de backlist ligt dat anders. De backlist bestaat uit eerder verschenen titels die nog beschikbaar en verkoopbaar zijn. Veel daarvan bestaan nog als EPUB2, een EPUB-formaat dat volgens Centraal Boekhuis (CB) slechts beperkt toegankelijk te maken is.

Toch moeten ook de goedlopende titels uit de backlist toegankelijk worden. Eerder maakte het Commissariaat voor de Media daarover afspraken met de sector. Daarom zetten uitgevers die titels nu om. “Dat kan best een intensieve opgave zijn”, vertelt David. “Je moet bronbestanden namelijk opnieuw beoordelen, omzetten, controleren, toegankelijkheidsmetadata toevoegen én alles opnieuw aanleveren.”

Dat beeld bevestigt Barend Wallet van Unieboek | Het Spectrum (nieuw venster) . Bij de Lannoo Groep vragen die stappen volgens hem extra mensen, tijd en geld, vertelde hij eerder aan Dedicon.

Deze vergelijking laat de verschillen zien:

Keuzes aan het begin bepalen wat de lezer zelfstandig kan

Dedicon kijkt vanuit een andere hoek naar een e-book. “We hebben kennis van het daadwerkelijke leesgebruik”, zegt Van den Bogaert. “Door dagelijks contact met lezers weten we niet alleen wat technisch toegankelijk is, maar vooral wat lezers in de praktijk prettig, begrijpelijk en bruikbaar vinden.”
Dedicon ziet waar lezers vastlopen: bij technische fouten, maar ook bij keuzes die formeel kloppen en in de praktijk toch onhandig uitpakken. Van den Bogaert: “We zien dagelijks het verschil tussen ‘voldoet aan de standaard’ en ‘werkt prettig voor een gebruiker’. En dat verschil is voor de lezer behoorlijk groot.”

[tekst gaat verder onder afbeelding]

Volgens Van den Bogaert begint een toegankelijk e-book onder andere bij de navigatiestructuur, de beeldbeschrijvingen en de metadata. Van gebruikers met een schermlezer hoort Dedicon regelmatig wat er misgaat als die ontbreken. “Een afbeelding zonder alt-tekst slaat een schermlezer over, waardoor je als lezer informatie mist”, zegt Van den Bogaert. “Ook de taalinstelling moet kloppen, zodat de schermlezer het boek in de juiste hoofdtaal voorleest. En eenvoudige opties als het vergroten van de letters zijn eigenlijk een meerwaarde voor iedere lezer.”

Een goede beschrijving bij een afbeelding ontstaat idealiter op het moment dat tekst en beeld bij elkaar komen. “Tekst- en beeldmakers weten waarom juist dit beeld bij deze tekstpassage staat”, zegt Van den Bogaert. “Die bedoeling stuurt de inhoud van je beeldbeschrijving.”

Andersom geredeneerd: wie achteraf beschrijft, moet eerst de tekst doornemen om te bepalen wat een afbeelding moet overbrengen. Dedicon adviseert daarom tekst- en beeldmakers samen te laten werken op het moment dat de content ontstaat. “Op die manier wordt toegankelijkheid een gedeelde verantwoordelijkheid van iedereen die aan het boek werkt”, aldus Van den Bogaert.

“De lezer kan zelfstandig door een boek navigeren zoals de auteur het bedoeld heeft.”

Myrthe van den Bogaert

relatiemanager Uitgevers & Onderwijs, Dedicon

Het formaat alleen is geen garantie voor toegankelijkheid. EPUB3, de opvolger van EPUB2, ondersteunt zowel een aanpasbare opmaak als een vaste paginaopmaak. In EPUB3 reflowable past de tekst zich aan het scherm en de instellingen van de lezer aan. Die variant is goed toegankelijk te maken. “Maar dat betekent niet dat een e-book in EPUB3 ook automatisch toegankelijk is”, legt David uit. “Je moet zelf de vele opties benutten: een koppenstructuur, een inhoudsopgave, contrast, lettergrootte, tekst-naar-spraak… Dat maakt toegankelijkheid veel meer dan een technische omzetting of eindcontrole.”

Goede keuzes veranderen de leeservaring volgens Van den Bogaert in positieve zin. “Lezers met een leesbeperking lezen dan net zoals ieder ander. Door de tekst navigeren, lettergrootte aanpassen, beeldbeschrijvingen laten voorlezen… het kan allemaal zonder omwegen. Wie de lezer ook is; hij of zij kan zelfstandig door een boek navigeren zoals de auteur het bedoeld heeft.”

Een extra winstpunt is het momentum, vult David aan. “Je bedient de lezer met een leesbeperking op tijd”, zegt David. “Het boek is op hetzelfde moment voor iedereen beschikbaar. Je geeft iedere lezer een actueel boek op het moment dat het voor iedereen nieuw is.”

Wie de backlist afbakent, houdt de opgave overzichtelijk

Het toegankelijk maken van de backlist geldt niet voor iedere oudere titel. Het gaat om de succesvolle titels: goedlopende e-books die de sector en de toezichthouder hebben afgebakend, en waarvoor specifieke toegankelijkheidseisen gelden. Het Commissariaat voor de Media heeft die criteria bepaald. “Een relatief klein aantal succesvolle titels bepaalt een groot deel van de omzet van een uitgeverij”, zegt David. “Juist die titels bereiken de meeste lezers. Daar ligt dus de opdracht.”

Dat die afbakening er is, maakt het makkelijker om te beginnen. “Lange tijd was het niet duidelijk wanneer je nou écht toegankelijke e-books maakte”, zegt David. “En als je niet weet wat je moet doen en of je het goed doet, begin je er niet aan. Sinds de wetgeving zijn de kaders er wel. En dus kun je als uitgever gericht aan de slag.”

Voor de succesvolle backlist geldt 1 mei 2027 als uiterste datum. “Gezien die datum is er een urgentie om als uitgever écht werk te maken van de backlist”, zegt Van den Bogaert. “En wie dat werk nu oppakt, kan toegankelijkheid bij nieuwe titels meteen anders inrichten.”

Maak toegankelijkheid een vaste stap in de productie

Bij de GAU trekken uitgevers vooral met één vraag aan de bel. “De uitgevers die weten dat ze hun backlist én nieuwe e-books toegankelijk moeten maken, kampen vooral met de vraag: hoe pakken we het aan?”, zegt David. “Het hoeft gelukkig helemaal niet ingewikkeld te zijn. De productie van een boek bestaat uit een aantal standaardprocessen. Maak toegankelijkheid voortaan gewoon één van die stappen. Daar is ook geen grote organisatie voor nodig. Toegankelijkheid is niet alleen voor de allergrootste uitgeverijen. Het is voor iedereen.”

“Maak toegankelijkheid voortaan gewoon één van de vaste processen in de productie.”

Martijn David

algemeen secretaris, GAU

Wel verschilt het startpunt per uitgeverij. Volgens Van den Bogaert hebben de grote uitgeefconcerns toegankelijkheid vaak al in hun werkprocessen opgenomen. Ze hebben de kennis om het zelfstandig op te pakken. Of het budget om het uit te besteden. De algemene uitgeverijen net daaronder hebben vaker behoefte aan ondersteuning: training van medewerkers, kennis van wet- en regelgeving en technische kennis over toegankelijkheid.

Van die laatste groep krijgt Dedicon de meeste vragen. Geld is volgens David niet de grootste drempel. “Natuurlijk speelt budget een rol, maar die rol is bescheiden. Het gaat vooral om het opdoen van de juiste kennis om gericht in toegankelijkheid te investeren.”

Van den Bogaert raadt uitgevers aan om daarmee te beginnen. “Duik in de wet- en regelgeving en kijk naar wat de grote uitgeverijen doen. En raadpleeg bijvoorbeeld de kennisdocumenten van Dedicon en GAU.” David knikt: “Je hoeft echt geen ingewikkelde studie te volgen voor toegankelijkheid. Maak een begin, dan merk je vanzelf dat het goed te doen is. Wordt het te complex? Schakel dan hulp in.”

“Verdiep je in het onderwerp, doe kennis op en maak tijd vrij voor brontoegankelijkheid.”

Martijn David

algemeen secretaris, GAU

David ziet dat grotere uitgeverijen bewust momenten in hun jaarplanning zoeken om hun toegankelijkheidsbeleid te vormen. “Dat is wat mij betreft slim om te doen. Daar zijn uitgeverijen juist ook sterk in: planningen maken.”

De investering zit ‘m volgens Van den Bogaert vooral in tijd, kennis en goede afspraken met partners. “Maar investeren in brontoegankelijkheid levert ook veel op. Je bereikt nieuwe lezers en vergroot daarmee ook je potentiële afzetmarkt. En dat is uiteindelijk wat iedere uitgever wil: boeken maken die gelezen worden.”

Besteden uitgevers de productie uit? Dan blijven ze verantwoordelijk voor het resultaat. Daarom adviseert David uitgevers om toegankelijkheid expliciet op te nemen in de opdracht aan de leverancier. Binnen de uitgeverij helpt het als minstens één medewerker weet waarop gecontroleerd moet worden en beoordeelt wat de productiepartner oplevert. Hoe je die afspraken vastlegt, lees je in het Dedicon-artikel Uitbesteden zonder de regie over toegankelijkheid te verliezen.

Straks ziet iedere lezer vooraf hoe toegankelijk een e-book is

David hoopt dat toegankelijk maken bij nieuwe titels zo vanzelfsprekend wordt dat verreweg de meeste e-books toegankelijk verschijnen. Daarnaast wil hij dat iedere koper kan zien hoe toegankelijk een e-book is.
Maar een toegankelijk e-book maken is één ding. Zorgen dat een lezer het ook als toegankelijk kan herkennen en vinden, is minstens zo belangrijk. Daarvoor zijn de juiste metadata nodig. “Die werken niet alleen in het boek zelf”, vertelt hij. “Ze werken óók in het aankoopproces, bijvoorbeeld bij webwinkels als Bruna of Bol. Kopers die daar al ontdekken in hoeverre een e-book toegankelijk is, kunnen veel gerichter kopen.”
Momenteel ontwikkelt de GAU samen met CB een meetmethode die via de metadata nagaat hoeveel e-books toegankelijk zijn en in welke mate. Zo wordt zichtbaar gemaakt hoe ver de sector is.

De backlist laat zien waar de duurste toegankelijkheid ontstaat: achteraf, als een boek al af is. Wie bij nieuwe titels aan de bron de juiste keuzes maakt, slaat die herstelronde over, zorgt voor een betere leeservaring en bereikt meer lezers. Daarvoor is geen compleet nieuwe manier van uitgeven nodig. Wel kennis, goede afspraken en aandacht voor toegankelijkheid vanaf de eerste stap.

Van den Bogaert hoopt dat toegankelijkheid straks geen vraagstuk meer is waar uitgevers iets mee moeten, maar een vast onderdeel wordt van hun werkprocessen. David sluit zich daarbij aan: “Begin gewoon vooraan. Verdiep je in het onderwerp, doe kennis op en maak tijd vrij voor brontoegankelijkheid. Dan maken we lezen in de toekomst écht van iedereen.”