Toegankelijk publiceren is de nieuwe norm

Van project naar vaste werkwijze

Toen de European Accessibility Act (EAA) Deze link opent in een nieuw tabblad dichterbij kwam, ontstond binnen de uitgeefsector een brede beweging om digitale boeken toegankelijk te maken. Uitgevers, retailers, brancheorganisaties en ketenpartners zochten samen naar werkbare oplossingen. Barend Wallet speelt daarin een actieve rol als vertegenwoordiger van de Lannoo Groep binnen de werkgroep Toegankelijkheid van de Groep Algemene Uitgevers (GAU) Deze link opent in een nieuw tabblad. “Ik vind dat het boekenvak zich daarin van zijn goede kant laat zien. Uitgevers kijken over hun eigen straatje heen en retailers als Kobo en Bol pakken ook echt hun rol. We zoeken samen uit wat nodig is om toegankelijk publiceren goed te organiseren.”

Die intensieve samenwerking heeft veel opgeleverd. De basisprocessen staan, afspraken zijn gemaakt en nieuwe e-books verschijnen inmiddels standaard als toegankelijk EPUB3-bestand. “Nieuwe e-books toegankelijk maken is inmiddels de norm. Dat is geen project meer.” Volgens Wallet is daarmee een belangrijke omslag bereikt. Waar toegankelijkheid eerst vooral draaide om voorbereiding, is het nu onderdeel geworden van de dagelijkse praktijk.

Samen het wiel uitvinden

De werkgroep Toegankelijkheid vervulde de afgelopen jaren een belangrijke rol. Niet alleen door kennis te delen, maar vooral door praktische knelpunten gezamenlijk op te lossen, voordat iedere uitgever daar afzonderlijk tegenaan zou lopen. Wallet: “Wij zijn eigenlijk de club die het wiel één keer probeert uit te vinden en daarna aan de rest van de sector doorgeeft.”

Dat gebeurde bijvoorbeeld rondom metadata, de overgang naar EPUB3, de samenwerking met retailers en praktische vraagstukken rondom de implementatie van de EAA. Door die gezamenlijke aanpak konden oplossingen direct worden getest en gedeeld met de hele branche.

Nu de belangrijkste afspraken zijn gemaakt, wordt de werkgroep minder intensief voortgezet. De sector is volgens Wallet toe aan de volgende fase: doen.

De volgende grote uitdaging: de backlist

Dat toegankelijk publiceren inmiddels de norm is voor nieuwe uitgaven betekent volgens Wallet niet dat het werk erop zit. Integendeel. Juist nu wacht de volgende grote uitdaging: de backlist.

Het komend jaar moeten vele bestaande e-books worden omgezet naar toegankelijk EPUB3. Ook voor de Lannoo Groep betekent dat een omvangrijke operatie. Daarbij kijkt de uitgeverij nadrukkelijk verder dan de wettelijke verplichtingen. “Volgens de wet hoeven we maar een paar honderd titels aan te pakken. De Lannoo Groep wil er meer dan duizend toegankelijk maken.”

Dat vraagt om een aanzienlijke organisatie. Oude bestanden moeten worden opgespoord, gecontroleerd, omgezet, opnieuw gevalideerd en opnieuw worden aangeboden aan alle verkoopplatformen. “Dat zijn honderden boeken per maand. Daar moeten we extra mensen voor inzetten. Dat kost uiteraard tijd en geld.”

AI versnelt toegankelijk publiceren

Tegelijkertijd biedt technologie verlichting: met de inzet van AI kan een deel van dat arbeidsintensieve werk aanzienlijk worden versneld. Zo krijgt kunstmatige intelligentie een steeds grotere rol binnen toegankelijk publiceren. Vooral bij boeken met veel afbeeldingen biedt AI grote voordelen.

De Lannoo Groep ontwikkelde hiervoor een eigen oplossing die afbeeldingen analyseert binnen de context van de pagina en automatisch een voorstel doet voor een alt-tekst. Daarbij kijkt de AI niet alleen naar de afbeelding zelf, maar ook naar de omliggende tekst. “De AI leest als het ware de twee alinea’s boven en onder een afbeelding en doet daarna een voorstel voor een passende alt-tekst”, licht Barend Wallet toe. “Waar de eerste versies nog regelmatig de plank missloegen, is de kwaliteit inmiddels sterk verbeterd.”

Toch blijft menselijke controle noodzakelijk. “AI neemt ontzettend veel werk uit handen, maar een redacteur blijft altijd controleren of de beschrijving echt klopt. Bovendien verwacht ik dat auteurs in de toekomst steeds vaker zelf de benodigde alt-teksten aanleveren, net zoals zij nu ook fotobijschriften schrijven.”

Complexe content vraagt maatwerk

Voor eenvoudige fictieboeken is toegankelijk publiceren inmiddels grotendeels routine geworden. Complexe non-fictie blijft volgens Wallet een ander verhaal. “Boeken met veel tabellen, grafieken, illustraties of afbeeldingen vragen extra aandacht. Dat geldt nog sterker voor uitgaven waarbij de vormgeving onlosmakelijk verbonden is met de inhoud, zoals kookboeken of rijk geïllustreerde kinderboeken. Daarvoor bestaat geen standaardoplossing. Per titel moet worden bekeken of, en zo ja, welke digitale vorm logisch is en welke toegankelijkheidsmaatregelen daadwerkelijk waarde toevoegen voor de lezer.”

Ook kleinere uitgeverijen moeten kunnen aansluiten

Hoewel de grote uitgeefgroepen inmiddels flinke stappen zetten, maakt Wallet zich zorgen over kleinere uitgeverijen. Zij beschikken vaak over minder capaciteit en vallen soms buiten de wettelijke verplichtingen. “Dat is jammer. Voor mensen die afhankelijk zijn van toegankelijke boeken blijft daardoor een deel van het aanbod buiten bereik.” Juist daarom ziet hij veel waarde in het delen van kennis en ervaring, zodat ook kleinere uitgeverijen de stap naar toegankelijk publiceren makkelijker kunnen zetten. Zijn advies aan kleinere uitgeverijen is helder. “Probeer het niet allemaal zelf uit te vinden. Er zijn gespecialiseerde partijen die precies weten hoe je toegankelijke e-books maakt.”

“Wij willen uiteindelijk dat zoveel mogelijk mensen onze boeken kunnen lezen.”

Barend Wallet, Unieboek | Het Spectrum

De beweging is ingezet

Terugkijkend ziet Wallet vooral hoe snel de sector zich heeft ontwikkeld. Waar toegankelijk publiceren enkele jaren geleden nog vooral werd gezien als een nieuw wettelijk vraagstuk, is het inmiddels onderdeel geworden van professioneel uitgeven. De wetgeving vormde daarbij een belangrijke aanjager, maar volgens hem speelt inmiddels ook een bredere overtuiging mee. “Wij willen uiteindelijk dat zoveel mogelijk mensen onze boeken kunnen lezen.”

Het aandeel toegankelijke e-books zal de komende jaren verder groeien. Nieuwe uitgaven voldoen inmiddels standaard aan de eisen en ook steeds meer bestaande titels worden aangepast. Tegelijkertijd blijven innovatie, samenwerking en kennisdeling nodig om ook complexe publicaties én kleinere uitgeverijen mee te nemen.

Toegankelijk publiceren is geen tijdelijk project meer. Het is de nieuwe standaard voor een toekomst, waarin boeken voor steeds meer lezers bereikbaar worden.