Toegankelijke EPUB3: het verschil zit in de opbouw

EPUB3 is de huidige generatie van het EPUB-formaat voor e-books en gebruikt webtechnologie, zoals HTML en CSS. Daardoor kan een bestand meer bevatten dan wat je op het scherm ziet: een onderliggende structuur die leessoftware herkent. En die onderliggende structuur bepaalt wat gebruikers met leesbeperkingen met een e-book kunnen.

“Neem als voorbeeld twee versies van dezelfde hoofdstukpagina”, legt Thomas uit. “Op het scherm zijn ze gelijk. In de eerste versie is de hoofdstuktitel een echte kop. Een schermlezer meldt die kop, en de lezer springt ermee naar het volgende hoofdstuk. In de tweede versie is de titel echter gewone tekst in een grotere letter. Dan herkent de software hem niet als kop en de schermlezer leest hem voor als een gewone regel. De lezer kan dan dus niet tussen hoofdstukken navigeren.”

Dedicon krijgt veel EPUB-bestanden van uitgevers binnen om er alternatieve leesvormen van te maken. Thomas: “Als een boek goed gestructureerd is en zo ook in de EPUB3 terechtkomt, kan de lezer gebruikmaken van alles wat EPUB biedt. En dat zijn zóveel opties.”

Laat de lezer zelf kiezen hoe hij leest

Een slechtziende lezer maakt de letters groter, kiest een ander lettertype of zet lichte letters op een donkere achtergrond. Anderen lezen liever op een sepiakleurige achtergrond. Of met meer ruimte tussen woorden en regels. In sommige leesapps leest een stem mee terwijl de tekst oplicht, een combinatie die volgens Thomas voor veel lezers prettig werkt.

“Dat kan omdat de tekst in een EPUB reflowable is”, aldus Thomas. “Dat houdt in dat de tekst zich herschikt zodra het scherm, de lettergrootte of de zoominstelling verandert. Het verschil met een pdf merk je zodra je inzoomt. Bij een pdf scrol je dan horizontaal en verticaal om bij alle onderdelen van de pagina te komen. Bij reflowable tekst vergroot je de letters en lees je gewoon door.”

Hoe meer ruimte de vormgeving laat, hoe meer de lezer zelf instelt. Een opvallend lettertype of gekleurde kaders zijn in print vaak prachtig. Maar in een EPUB werkt een sobere opmaak beter, omdat lezers dan zelf bepalen hoe ze het makkelijkst lezen. Daarom adviseert Dedicon reflowable tekst boven fixed layout: een vaste opmaak waarin elke pagina ligt zoals in print.

Echte koppen en een inhoudsopgave geven de lezer overzicht

Wie de tekst naar zijn hand zet, wil er ook zijn weg in vinden. Met echte koppen gaat een gebruiker van een schermlezer door het boek zoals een ziende lezer een pagina scant: van kop naar kop. Maar dat werkt zoals Thomas al vertelde alleen als de koppen in het bestand als koppen zijn vastgelegd.

Op die koppen bouwt de inhoudsopgave voort. “Navigatie is het allerbelangrijkste”, zegt Thomas. “In een goed opgebouwde EPUB3 verschijnt de inhoudsopgave als menu in de leesapp. Met één keuze ben je bij elk hoofdstuk. Dat geeft houvast.”

Ook voetnoten werken als links: met één klik is de lezer bij de noot en met de volgende terug in de tekst. Hoe soepel die weg terug verloopt, verschilt per leesapp. Een goede koppenstructuur brengt de lezer dan alsnog snel op zijn plek.

Een logische leesvolgorde houdt het verhaal heel

Een schermlezer volgt de volgorde in het bestand, niet de bladspiegel. In een EPUB bepaalt de maker daarom in welke volgorde alles wordt aangeboden, los van de opmaak in print. Thomas noemt als voorbeeld een tijdschriftpagina waarop het hoofdartikel doorloopt naar de volgende pagina, terwijl onderaan een tweede artikel begint. “We lezen lineair, dus je wil eerst het eerste artikel afmaken en pas daarna aan het tweede beginnen. Zet kolommen in een EPUB3 daarom onder elkaar en plaats elke afbeelding op de plek waar die inhoudelijk bij hoort.”

Een beschrijving geeft beelden betekenis voor wie ze niet ziet

Een tekstalternatief, of alt-tekst, is een tekstuele vervanging voor een relevante afbeelding, zodat de betekenis ook zonder het beeld beschikbaar is. Hoe uitgebreid dat alternatief is, hangt af van wat het beeld doet. “Een alt-tekst is bedoeld voor een korte zin”, zegt Thomas. “Voor een foto of een eenvoudige illustratie is dat genoeg. Een complex beeld vraagt meer. Probeer maar eens een landkaart met handelsroutes in een paar woorden uit te leggen.”

Voor zulke beelden kiest Dedicon een uitgebreide beschrijving buiten de alt-tekst. “Daarin past een beschrijving van meerdere alinea’s over alles wat er op het beeld staat”, legt Thomas uit. “Een lange tekst in de alt-tekst zelf komt namelijk niet in elke leesapp goed bij de schermlezer aan.”

Die beschrijving staat op een aparte plek, met een link bij het beeld ernaartoe. Het DAISY Consortium, de internationale organisatie voor toegankelijk lezen, beveelt die gelinkte beschrijving sinds juni aan. Een beschrijving die de lezer kan uitklappen, werkt namelijk niet in elke leesapp even goed. In beide gevallen kiest de lezer zelf of hij de beschrijving leest. “Wie slechtziend is en de afbeelding prima kan vergroten, wil niet een heel beeldscherm aan tekst voor de kiezen krijgen”, aldus Thomas. “Die lezer moet het makkelijk kunnen overslaan.”

Benut vanaf de bron wat EPUB3 mogelijk maakt

Al deze mogelijkheden ontstaan niet door een bestand als EPUB3 op te slaan of te exporteren. Ze ontstaan door hoe het bestand is ingericht. Thomas: “EPUB3 biedt de technische mogelijkheden. Het gaat erom hoe je je inhoud structureert en de navigatie benut. Alleen een bestandsversie zegt dus weinig over de toegankelijkheid van een e-book.”

Die inrichting begint in het bronbestand, bijvoorbeeld in het opmaakprogramma InDesign. Daarin leg je met tags vast wat een kop, alinea of afbeelding is. Thomas: “Een export als EPUB kan genoeg zijn, mits je in InDesign alle tags goed hebt staan. De export leunt op hoe je de bron hebt opgebouwd.”

Ook dan is na de export vaak nabewerking nodig, bijvoorbeeld voor alt-teksten, de leesvolgorde en de toegankelijkheidsmetadata: de gegevens in het bestand die leesapps en winkels vertellen hoe toegankelijk het boek is.

Herken vijf onderdelen in een goed opgebouwde EPUB3

Je hoeft geen code te lezen om een goed opgebouwde EPUB3 te herkennen. Open het bestand in een leesapp en let op vijf onderdelen:

1. Aanpasbare tekst: je vergroot de letters of verandert lettertype en afstand, en de tekst herschikt zich zonder horizontaal scrollen.
2. Herkenbare koppen: hoofdstuktitels en tussenkoppen zijn als kop vastgelegd, zodat een schermlezer ze meldt.
3. Een complete inhoudsopgave: alle hoofdstukken en relevante tussenkoppen staan erin, en elke keuze brengt je naar de juiste plek.
4. Een logische leesvolgorde: tekst, kaders en beelden komen in de volgorde waarin je ze hoort te lezen.
5. Tekstalternatieven: relevante afbeeldingen hebben een beschrijving die past bij hun functie, kort waar het kan en uitgebreid waar het nodig is.

Leg vooraf vast welke opbouw je verwacht

Wie een EPUB3 laat maken, legt die onderdelen vooraf vast. Noem in de opdracht de norm, inclusief versienummer: WCAG 2.2 niveau AA, de internationale richtlijnen voor digitale toegankelijkheid (waar ook de Europese norm op aansluit), en EPUB Accessibility 1.1, de W3C-standaard voor toegankelijke EPUB-publicaties. De opvolger, versie 1.2, wordt naar verwachting binnenkort definitief. Noem vanaf dat moment die versie.

“Vraag bij een oplevering ook om de technische validatie met EPUBCheck en het rapport van Ace by DAISY, een automatische toegankelijkheidscheck”, vult Thomas aan. “Die tools leggen een stevige basis, maar zien niet alles. Een vergrote regel die als hoofdstuktitel bedoeld is, herkennen ze bijvoorbeeld meestal niet als nepkop. Vraag daarom ook altijd om een handmatige controle.”

Wie de opbouw op deze manier vastlegt, geeft elke lezer volgens Thomas een volwaardige weg door het boek. “Met elke manier van navigeren in een boek zou iemand die niet of minder ziet óók iets moeten kunnen. Dat is precies de toegankelijkheid waar we als Dedicon dagelijks voor strijden.”