Toegankelijke e-books beginnen bij auteur en redactie

Na de redactie gaat een bronbestand naar productiepartners, zoals een vormgever, conversiepartij of EPUB-producent. Uiteindelijk wordt de inhoud omgezet naar EPUB, het standaardformaat voor e-books. Die productiepartners kunnen technische structuur toevoegen, maar niet altijd zelf bepalen wat de auteur precies bedoelde. “Neem een alt-tekst bij een afbeelding”, zegt Sacha. “Laat je die weg? Dan loop je de kans dat de productiepartner een inschatting maakt die niet zo is bedoeld.”

Wie zo vroeg mogelijk zo veel mogelijk betekenis vastlegt, voorkomt herstelwerk achteraf en maakt een boek dat meer lezers zelfstandig kunnen gebruiken. Maar waar kun je dan allemaal op letten? We lichten de vijf belangrijkste onderwerpen toe.

Een logische koppenstructuur laat lezers zelf door het boek navigeren

Een koppenstructuur is de vaste hiërarchie van hoofdstuktitels en tussenkoppen in een tekst. Duidelijke koppen helpen lezers om de inhoud te begrijpen, te scannen en met hulptechnologie door de publicatie te navigeren, zoals een schermlezer die tekst voorleest.

“Gebruik de kopstijlen van je tekstverwerker en sla geen kopniveau over.”

Sacha Bogaers

consultant digitale toegankelijkheid

Dat werkt alleen met semantische opmaak: opmaak die niet alleen laat zien hoe iets eruitziet, maar ook aangeeft wat het is. Sacha adviseert: “Gebruik de kopstijlen van de tekstverwerker, niet alleen een grotere of vette letter. En sla geen kopniveau over. Een lezer die het boek niet ziet, kan op het verkeerde been worden gezet door ‘overgeslagen’ kopniveaus. Die kan zich afvragen: ‘Is er wel een tussenkop, maar heb ik die niet opgemerkt?’”

Daarnaast is een vaste koppenstructuur ook nuttig in de samenwerking met bijvoorbeeld de uitgever, die precies weet hoe de inhoudsopgave eruit komt te zien.

Meer over het maken van toegankelijke koppen lees je in het artikel Toegankelijke koppen.

Alt-tekst legt vast wat een afbeelding op die plek betekent

Alt-tekst, ook wel tekstalternatief genoemd, is tekst die de relevante inhoud of functie van een afbeelding overdraagt. Wat erin hoort, hangt af van de inhoud, de context en de functie van het beeld. Soms volstaat een korte aanduiding, soms is een uitgebreidere beeldbeschrijving nodig.

Sacha vindt dat een afbeelding een alt-tekst verdient: “Je plaatst een afbeelding om iets te laten zien, dus je hebt er een bedoeling mee. Dat maakt de vertaalslag naar alt-tekst relevant.”

“Met goede alt-tekst help je de uitgever en uiteindelijk de lezer.”

Sacha Bogaers

consultant digitale toegankelijkheid

Belangrijk om op te merken: dezelfde afbeelding kan op verschillende plekken iets anders betekenen. Neem onderstaande foto van een schildpad in een boek over dieren die op drie verschillende plekken in het boek voorkomt [tekst gaat verder onder de afbeelding]:

• In het introductiehoofdstuk gaat het om het dier zelf. Een korte alt-tekst volstaat: ‘Schildpad op een stuk hout’.
• In het hoofdstuk over soorten telt welke schildpad het is en waaraan je die herkent: ‘Roodwangschildpad met de kenmerkende oranjerode streep aan de zijkant van de kop’.
• In het hoofdstuk over gedrag gaat het om wat de schildpad doet. Roodwangschildpadden zonnebaden aan het begin en eind van de dag: ‘Roodwangschildpad die zonnebaadt op een stuk hout’.

“Dezelfde afbeelding, verschillende alt-teksten”, zegt Sacha. “En dus is het hartstikke nuttig om goede, passende alt-tekst op alle drie de plekken in het boek aan te geven. Hiermee help je de uitgever en uiteindelijk de lezer.”

Alleen decoratieve afbeeldingen hebben geen alt-tekst nodig, stelt Sacha. “Denk aan een kringeltje waarmee elk hoofdstuk opent. Zo’n symbool voegt geen relevante informatie toe, wat alt-tekst overbodig maakt. Wat wél handig kan zijn: leg deze keuze vast, zodat de productiepartner weet dat het beeld bewust zonder beschrijving blijft.”

Zelf alt-tekst maken? Dan helpt het stappenplan in dit artikel je op weg.

Een betekenisvolle linktekst noemt de bestemming

Een betekenisvolle linktekst maakt vooraf duidelijk waar een link naartoe leidt. Dedicon adviseert beschrijvende linkteksten en raadt generieke teksten als ‘Klik hier’ of ‘Lees verder’ af. Een schermlezergebruiker kan links namelijk ook los van de omringende tekst horen of lezen: in een overzicht van alle links, of door met de Tabtoets van link naar link te springen. Staat er overal ‘Klik hier’? Dan klinkt dat overzicht als ‘Klik hier, klik hier, klik hier’. Met beschrijvende linkteksten is in hetzelfde overzicht elke bestemming direct herkenbaar.

“Zorg dat de lezer weet waar hij terechtkomt”, legt Sacha uit. “Dat geldt ook voor verwijzingen naar publicaties en bronnen. Schrijf dus niet ‘Meer informatie vind je hier’, maar ‘Meer informatie staat in de Dedicon-handreiking Toegankelijke links’.”

In het artikel Toegankelijke links lees je meer over dit onderwerp.

Tabelkoppen en echte opsommingen geven structuur die een schermlezer kan volgen

Een toegankelijke tabel bevat samenhangende gegevens, is zo eenvoudig mogelijk en heeft duidelijk gemarkeerde rij- of kolomkoppen. Die tabelkoppen geven aan wat de gegevens in een rij of kolom betekenen. “Alleen vette of cursieve tekst is niet genoeg”, zegt Sacha. “Met gemarkeerde tabelkoppen weet een schermlezergebruiker bij elke cel waar de waarde bij hoort. Die vertaalt een tabel tijdens het lezen naar een mentale kaart: een rasterweergave in het hoofd. Samengevoegde cellen moet je daarom zoveel mogelijk vermijden. En splits een complexe tabel eventueel op in meerdere tabellen.”

Voor opsommingen geldt hetzelfde. Sacha adviseert: “Gebruik de functie voor opsommingstekens of nummering, geen losse streepjes. Die kunnen er namelijk voor zorgen dat de opsomming bij het omzetten naar code verdwijnt.”

Bekijk de afspraken voor toegankelijke tabellen in onze kennisbank.

Heldere afspraken verdelen het werk tussen redactie en productie

Waar de taak van auteur en redactie eindigt, verschilt per uitgeverij. “Dat hangt af van wat je samen afspreekt”, zegt Sacha. “Hoe meer je aan de bron regelt, hoe minder je later hoeft te doen.”
Werkt een uitgeverij met vaste templates voor het Word-bestand van de auteur? Dan is het raadzaam om te controleren of die templates koppen, alt-teksten en tabellen goed doorgeven.

“Je publiceert niet om een wettelijk vinkje te kunnen zetten. Je maakt boeken voor mensen.”

Sacha Bogaers

consultant digitale toegankelijkheid

“Toegankelijk publiceren doe je samen”, besluit Sacha. “Uiteindelijk draait het altijd om de lezer. Je publiceert niet om een wettelijk vinkje te kunnen zetten. Je maakt boeken voor mensen.”

Toegankelijk schrijven en redigeren: dit kun je zelf doen

• Maak koppen op met de kopstijlen van de tekstverwerker en sla geen niveaus over.
• Geef een afbeelding een alt-tekst die vastlegt wat het beeld op die plek moet overbrengen. Staat hetzelfde beeld op een andere plek, geef het daar een eigen alt-tekst.
• Laat alleen decoratieve afbeeldingen zonder alt-tekst en markeer ze als decoratief.
• Schrijf linkteksten die de bestemming noemen. Vermijd ‘Klik hier’ en ‘Lees verder’.
• Gebruik een tabel alleen voor samenhangende gegevens, hou hem eenvoudig en markeer rij- of kolomkoppen als tabelkop.
• Maak opsommingen met de functie voor opsommingstekens of nummering, niet met streepjes.
• Spreek met vormgeving en productie af wie wat aanlevert en controleer of templates deze opmaak behouden.