Een toegankelijk e-book test je met tools én met mensen

Is goedgekeurd ook prettig leesbaar?

Uitgevers die een e-book willen checken op toegankelijkheidskenmerken gebruiken daarvoor vaak automatische checks. Een slimme zet, vindt consultant digitale toegankelijkheid Sacha Bogaers. “Een bekende tool is Ace by DAISY. Je zet er een EPUB in en krijgt een lijstje terug met ‘problemen’ die de software heeft gevonden. Denk aan een ontbrekende taalaanduiding, hoofdstukken zonder titel of een afbeelding zonder alt-tekst. Daarnaast kan de tool ook het kleurcontrast controleren.”

Een foutloos rapport betekent dat het e-book slaagt voor de controles die Ace by DAISY kan uitvoeren. Maar dat houdt niet automatisch in dat een e-book ook écht fijn leesbaar is. “Een automatische controle zegt veel, maar niet alles”, aldus Sacha. Daarom adviseert Dedicon een aanpak van vier stappen.

Stap 1: Begin met validatie en een automatische check

De eerste stap bestaat uit twee controles die elk iets anders vaststellen. Enerzijds heb je technische validatie, bijvoorbeeld met EPUBCheck. Die controleert of het bestand voldoet aan de regels van het EPUB-formaat. Anderzijds heb je geautomatiseerde toegankelijkheidscontrole, zoals de hierboven genoemde Ace by DAISY. Die toetst een afgebakende set toegankelijkheidsregels en signaleert mogelijke fouten. Een overzicht van tools en checkers voor toegankelijke EPUB vind je bij Dedicon.

“Dat zorgt voor een basis”, aldus Sacha. “En het levert concrete aanbevelingen die je meteen kunt doorvoeren. Sommige dingen neemt een check niet waar. Zoals de kopstructuur: de hiërarchie van titels en tussenkoppen waarmee een schermlezergebruiker navigeert. Een tool zoals Ace geeft een overzicht van alle koppen in het boek. Maar als daarin hoofdstuktitels ontbreken, moet je dat zélf signaleren en actie ondernemen. Daar begint de menselijke controle dus eigenlijk al.”

Stap 2: Test het e-book met een schermlezer

De volgende stap is een test met een schermlezer: hulptechnologie die een tekst voorleest en de lezer door de structuur van een boek navigeert. Dedicon adviseert uitgevers om aanvullend te testen met schermlezers zoals NVDA of VoiceOver, met aandacht voor leesvolgorde en navigatie.

“Sommige toegankelijkheidsonderdelen kan alleen een mens signaleren”

Sacha Bogaers

consultant digitale toegankelijkheid

Sacha: “Spring tijdens de test bijvoorbeeld van kop naar kop, gebruik de inhoudsopgave, doorloop een tabel en volg een link en een voetnoot. Let vooral op de leesvolgorde: de volgorde waarin een schermlezer de inhoud voorleest. Automatische checkers signaleren die volgorde niet. Een gecheckt e-book kan er visueel logisch uitzien, maar dat betekent niet dat ook de achterliggende code klopt.”

In deze video zie je wat er gebeurt wanneer een schermlezer een e-book voorleest. De schermopname laat zien hoe een inhoudsopgave, koppen en een tabel worden voorgelezen [tekst gaat verder onder de video].

Stap 3: Laat een deskundige het boek beoordelen

Een derde stap is de beoordeling van een deskundige. Die toetst het e-book aan de normen voor toegankelijke e-books: WCAG 2.2 op niveau AA en EPUB Accessibility 1.1. WCAG staat voor Web Content Accessibility Guidelines, de internationale richtlijnen voor digitale toegankelijkheid. EPUB Accessibility is de toegankelijkheidsstandaard voor EPUB-bestanden. “Een deskundige kent de WCAG en weet precies waar je op moet letten”, zegt Sacha. “Meestal zijn dat 55 succescriteria. Die zijn echter niet allemaal van toepassing op boeken. Een deskundige weet meteen welke richtlijnen belangrijk zijn en welke niet.”

Als voorbeeld noemt Sacha een alt-tekst. Dat is een tekstalternatief dat de inhoud of functie van een afbeelding overdraagt. “Een automatische check controleert alleen óf er een tekstalternatief is. Hij beoordeelt dus niet de inhoud ervan, terwijl die er wel toe doet. Stel: het logo van de uitgeverij staat in het boek, met als tekstalternatief alleen ‘logo’. Dan zegt dat niks, want je weet nog steeds niet om welke uitgeverij het gaat. Zulke onderdelen kan alleen een mens signaleren.”

Een deskundige hoeft niet elk boek door te lichten. “Vaak hebben uitgevers vaste structuren in hun boeken of uitgeefproces. Als die kloppen, hoef je niet elk los boek helemaal door te laten spitten.”

Stap 4: Vraag bij voorkeur een lezer met een leesbeperking om feedback

Als laatste stap kun je een gebruikerstest laten doen. Die vertelt je precies hoe iemand een e-book in een realistische situatie leest. Zo’n test is niet verplicht, maar voegt iets zeer waardevols toe aan de controle van de deskundige. Namelijk: de leeservaring van de lezer zelf.

“Het is altijd zinvol om mensen met een leesbeperking bij de controle te betrekken”, vertelt Sacha. “Op basis van de eerste drie stappen weet je vrij zeker dat een e-book goed in elkaar zit. Maar niets geeft een beter oordeel dan de lezer zelf. Helaas is het voor uitgevers niet haalbaar om deze stap standaard in te bouwen. Het kan wel heel nuttig zijn om leespanels op te zetten, waarin lezers met verschillende leesbeperkingen regelmatig nieuwe titels beoordelen.”

“Een eerste automatische check is niet genoeg om elke lezer een prettige leeservaring te garanderen”

Sacha Bogaers

consultant digitale toegankelijkheid

Het is logisch om in dit verband te kijken naar de verschillende leesbehoeften die lezers hebben. Sacha: “Iedereen heeft een eigen, unieke manier van lezen. Iemand met dyslexie leest bijvoorbeeld anders dan een blinde of slechtziende lezer. Als iets niet fijn werkt, ondanks dat het technisch klopt, levert dat frustratie op. En een lezer die te vaak tegen dezelfde drempels oploopt, haakt af. Dat staat haaks op wat de meeste uitgevers willen. Boeken zijn er namelijk om gelezen te worden.”

Elke stap maakt je e-book beter leesbaar

De vier stappen vullen elkaar aan. De tools leggen de technische basis, de schermlezertest en de deskundige laten zien hoe het boek in gebruik werkt en de lezer bevestigt of het ook prettig leest. Wat bij die stappen naar boven komt, herstel je. Daarna gaat het bestand opnieuw door de validatie en de automatische check.

“Een eerste automatische check is een prima startpunt”, besluit Sacha. “Maar het is niet genoeg om elke lezer een prettige leeservaring te garanderen. Zet daarom ook de vervolgstappen. Dan kun je met meer zekerheid zeggen dat een boek toegankelijk is, en breng je een boek dichter bij elke lezer.”