Toegankelijke e-books uitbesteden: zo hou je de regie

Weet wat je vraagt: daar draait uitbesteden om. De uitvoering geef je uit handen, de regie hou je zelf. “Als uitgever hoef je echt niet elke technische handeling te beheersen”, zegt Sacha. “Maar je moet wel de juiste opdracht kunnen geven, een rapport kunnen lezen en onderbouwd kunnen beslissen of je een bestand accepteert.” Dit artikel zet de aandachtspunten van opdracht tot acceptatie op een rij.

1. Ken je norm

Dat begint bij de norm. Sinds 28 juni 2025 ziet het Commissariaat voor de Media erop toe dat e-bookdiensten voldoen aan de Europese toegankelijkheidsregels. Het deelt e-books via NUR-codes in drie categorieën in:

1. Goed toegankelijk: vooral tekst, zoals romans en veel non-fictie. Deze e-books moeten volledig voldoen aan WCAG 2.2 AA en EPUB Accessibility 1.1.
2. Deels toegankelijk: tekst én beeld, zoals studie- en informatieve boeken. Deze e-books maak je zo toegankelijk mogelijk.
3. Niet toegankelijk: vaste lay-out, zoals strips, prentenboeken en atlassen. Deze e-books hoeven niet aangepast te worden.

Als een titel volgens deze indeling niet aangepast hoeft te worden, is het volgens Sacha vaak toch de moeite waard. “De wet helpt om dingen in beweging te krijgen, maar uiteindelijk doen we het voor mensen. Iedereen zou een uitgave moeten kunnen lezen.”

“De wet helpt om dingen in beweging te krijgen, maar uiteindelijk doen we het voor mensen.”

Sacha Bogaers

consultant digitale toegankelijkheid

Dus laat je een e-book toegankelijk maken door een productiepartner? Begin dan met het noemen van de normen in je opdracht, inclusief het versienummer. “Dat maakt briefen makkelijker, want die standaarden liggen vast”, aldus Sacha. “Maar pas op: een standaard noemen is iets anders dan een standaard begrijpen. Als je niet weet wat die normen inhouden, zijn het maar een paar bij elkaar geraapte letters.”

Daarom adviseert Sacha uitgevers om intern één persoon verantwoordelijk te maken die de normen kent en beoordeelt wat de productiepartner oplevert. Dat klinkt volgens haar groter dan het is. “De richtlijnen kunnen intimiderend lijken. Maar veel ervan is niet relevant voor de gemiddelde EPUB, zoals de richtlijnen voor video.”

2. Geef betekenis mee

Een productiepartner kan weliswaar veel, maar niet zelf bepalen welke boodschap een afbeelding moet overbrengen. “Die kennis zit bij de beeldredacteur of vormgever die het beeld heeft gekozen”, aldus Sacha. “Daarom is samenwerking belangrijk: stem vooraf af hoe je complexe afbeeldingen aanpakt. Je moet iets nooit zomaar over de schutting gooien.”

Voor een roman hoef je weinig mee te geven. Bij complexere titels beantwoord je vooraf deze vragen:

• Is een afbeelding informatief of decoratief? En wat moet de lezer eruit halen?
• Wie schrijft de beeldbeschrijving? En wie controleert die?
• Wat is de bedoelde structuur? En welke kopniveaus gebruiken we voor hoofdstukken, paragrafen en alinea’s?
• Wat is de gewenste leesvolgorde van kaders en tabellen?
• Waar staan anderstalige passages?

Van die keuzes heeft de lezer direct profijt. Iemand die met voorleessoftware leest, springt bijvoorbeeld vaak van kop naar kop. “Als een uitgave goed toegankelijk is, snapt de lezer hoe de tekst in elkaar steekt”, legt Sacha uit. “Als de kopniveaus ontbreken, mist de lezer die opbouw. Hetzelfde geldt voor lijsten en tabellen. Zonder de juiste opmaak in de code herkent voorleessoftware ze niet als lijst of tabel.”

3. Controleer vaker

Wacht voor het controleren niet tot de eindoplevering. Een fout in de basisaanpak herhaalt zich immers in elke titel die daarna op dezelfde manier wordt gemaakt. Sacha raadt daarom aan om eerst een proefbestand of een representatieve steekproef te laten toetsen, en pas daarna breed te produceren. Hoe groter de opdracht, hoe belangrijker dat is.

Een eerste stap is een automatische check met bijvoorbeeld Ace by DAISY. Maar een goed afgeronde check is nog geen bewijs van toegankelijkheid in de dagelijkse praktijk van de lezer. DAISY zegt zelf niet voor niks dat slagen voor Ace niet hetzelfde is als voldoen aan de WCAG.

Sacha geeft een voorbeeld: “Een tool ziet dat een beeldbeschrijving is aangemaakt, maar niet wat er staat. Checken is niet hetzelfde als afvinken. Mensenwerk blijft dus belangrijk.”

“Een test met lezers die een leesbeperking hebben is niet verplicht, maar kan uitgevers wel veel waardevolle inzichten opleveren.”

Sacha Bogaers

consultant digitale toegankelijkheid

Een ander voorbeeld gaat over de gebruikte taal. “Een tool meldt het als er geen taal is ingesteld, maar niet als de verkeerde taal is ingesteld. Dat gebeurt bijvoorbeeld makkelijk als je als uitgever één template gebruikt voor vertaalde titels.”

Een test met lezers die een leesbeperking hebben is daarbij niet verplicht, maar kan uitgevers wel veel waardevolle inzichten opleveren. Sacha: “Wie ziet hoe iemand met voorleessoftware door een boek navigeert, ziet meteen wat een checker niet meldt.”

4. Vraag om bewijs

Uitgevers die hun toegankelijke e-books door een productiepartner laten maken, zouden volgens Sacha bij een oplevering méér moeten vragen dan het bestand. Denk in ieder geval aan:

• De uitslag van de technische validatie (EPUBCheck)
• Het rapport van de automatische check
• Een verslag van de handmatige inspectie

“En kijk ook naar de metadata”, vertelt Sacha. “Een e-book dat voldoet aan EPUB Accessibility 1.1 vermeldt daarin aan welke norm het voldoet en wie het heeft beoordeeld. Daarnaast beschrijven de toegankelijkheidsmetadata welke kenmerken het boek heeft. Zo weten afnemers en lezers precies wat ze kunnen verwachten vóórdat ze het e-book afnemen of kopen, in plaats van erna.”

5. Accepteer toetsbaar

Dan zijn er ook nog acceptatiecriteria. Dat zijn vooraf afgesproken, toetsbare voorwaarden waaraan het bestand en de rapportage moeten voldoen. De WCAG vormt hiervoor de basis. Het is slim om die concreet te maken in afspraken als:

• Het bestand haalt de technische validatie zonder fouten.
• De automatische check toont geen kritieke of ernstige meldingen.
• De afgesproken handmatige controles zijn uitgevoerd en vastgelegd.
• De toegankelijkheidsmetadata zijn compleet.

“Leg ook vast wie wat herstelt als iets niet klopt”, benadrukt Sacha. “Én binnen welke termijn. Daarmee voorkom je vervelende discussies achteraf.”

6. Kies voor een ervaren partner

Bij het kiezen van een partner geeft Sacha één advies: vraag om voorbeelden. “Niet alleen geloven dat ze het kunnen. Laat ze aantoonbare ervaring tonen. Vraag ook door naar de werkwijze bij andere opdrachtgevers.” Ga je langer samenwerken? Laat dan af en toe een onafhankelijke partij meekijken.

“Stem een vaste werkwijze af met je partner en bespreek na elke opdracht wat goed ging en wat beter kan.”

Sacha Bogaers

consultant digitale toegankelijkheid

7. Leer per titel

Elk boek is natuurlijk een eigen product. Maar veel uitgevers werken met vaste opmaakvormen. Dat biedt uitgevers kansen. “Als het standaardtemplate eenmaal klopt, ben je voor een groot deel van de eenvoudige e-books al ver. Stem daarnaast een vaste werkwijze af met je partner en bespreek na elke opdracht wat goed ging en wat beter kan.”

8. Ga aan de slag

Denk je na over uitbesteden? Begin dan met inventariseren. Sacha: “Wat voor boeken geef je uit? Zijn je koppen goed opgemaakt? En welke afbeeldingen vragen aandacht? Laat eventueel een steekproef toetsen. Wat je zelf kunt verbeteren, verbeter je één keer in je template. En wat je uitbesteedt, beleg je bij iemand in je eigen organisatie die weet wat je van je partner vraagt. Toegankelijkheid is minder complex dan het lijkt. En met de regie in eigen hand weet je ook zeker dat het goed gebeurt!”