Naar de hoofdinhoud Naar de navigatie

Metadata: zo vindt de lezer je e-book

Van EPUB via ONIX naar de webwinkel: zorg dat de lezer vooraf kan zien hoe je e-book te lezen is

Een toegankelijk e-book komt pas écht tot zijn recht als de lezer vóór het kopen of lenen kan zien of het boek bij diens manier van lezen past. Toegankelijkheidsmetadata die beschrijven hoe een boek te lezen is, maken dat mogelijk. In dit artikel lees je hoe die informatie van het bestand naar de productpagina reist én wat je als uitgever moet regelen om die informatie correct bij de lezer te krijgen.

Samenvatting

Dit maakt een toegankelijk e-book vindbaar

  • Vastleggen. De partij die het e-book maakt, legt middels metadata in het bestand vast wat het boek voor de lezer kan. Bijvoorbeeld of de tekst aanpasbaar is, of er een inhoudsopgave is en of alle inhoud ook zonder zicht te volgen is.
  • Doorgeven. De uitgever geeft die gegevens als productinformatie door aan de boekenketen en zorgt ervoor dat ze precies overeenkomen met het bestand.
  • Tonen. Webwinkels en bibliotheken laten de informatie aan de lezer zien. Hierdoor kan de lezer vóór het kopen of lenen een boek kiezen dat past.

Wie een e-book zoekt, vergelijkt doorgaans meerdere titels op een productpagina, bijvoorbeeld op basis van de prijs en de flaptekst. Voor gebruikers met leesbeperkingen staat daar idealiter nog méér informatie. Namelijk: ook hoe het boek te lezen is. Neem de thriller Koninkrijk van As van S.A. Cosby. Een grote webwinkel kan bijvoorbeeld laten zien dat het e-book een inhoudsopgave heeft, visueel aanpasbaar is en een logische leesvolgorde volgt. Ook kan er staan dat alle inhoud leesbaar is zonder zicht en dat er geen ‘gevaren’ bekend zijn, zoals flitsende beelden.

[tekst gaat verder onder het kader]

 

Voorbeeld van toegankelijkheidsmetadata bij het boek Koninkrijk van As van S.A. Cosby

presentatie toegankelijkheidsmetadata van een e-book in een webshop

Die informatie komt uit de toegankelijkheidsmetadata. Dat zijn gestandaardiseerde gegevens over de toegankelijkheidskenmerken van een publicatie. Ze beschrijven wat er in het bestand zit. Denk aan: een goede structuur, tekstalternatieven bij afbeeldingen en tal van andere keuzes. Metadata maken die keuzes zichtbaar voor de lezer.

“Met de metadata doe je de lezer een belofte; het bestand maakt die belofte vervolgens waar.”
Anna MacLeane
Product Owner Media en Opdrachtmanagement (CB)

“Uiteindelijk moet alles wat je met de metadata omschrijft ook echt in het e-book zitten”, vertelt Anna Macleane, Product Owner Media en Opdrachtmanagement bij CB, de centrale logistieke en digitale partner van de boekensector. “Zie het als een tweetrapsraket. Met de metadata doe je de lezer een belofte. Het bestand maakt die belofte vervolgens waar.”

Vijf velden beschrijven hoe een boek te lezen is

Welke toegankelijkheidsinformatie in een EPUB (het standaardformaat voor e-books) hoort, staat in de internationale norm EPUB Accessibility 1.1. Die informatie leg je vast met Schema.org: een gestandaardiseerde woordenlijst voor metadata.

Drie velden zijn verplicht, twee worden aanbevolen:

Veld Wat het beschrijft Status
accessMode In welke vorm de inhoud wordt aangeboden: tekstueel, visueel of auditief Verplicht
accessibilityFeature Welke toegankelijkheidsfuncties aanwezig zijn, zoals alt-teksten en/of een navigeerbare inhoudsopgave Verplicht
accessibilityHazard Of de inhoud risico’s bevat (zoals flitsende beelden) of juist niet Verplicht
accessModeSufficient Op welke manier(en) de volledige publicatie waar te nemen is Aanbevolen
accessibilitySummary Een toelichting in gewone taal op de toegankelijkheid van de publicatie Aanbevolen

Metadata kennen geen tussenweg: een veld is ingevuld of niet. Vul daarom ook altijd de velden in waarvan het antwoord voor de hand lijkt te liggen, zoals ‘Geen gevaren’ bij accessibilityHazard. Dan weten lezers bij elk kenmerk waar ze aan toe zijn. De samenvatting is de plek voor uitleg in begrijpelijke taal, zonder te herhalen wat de andere velden al zeggen.

De informatie reist in drie schakels naar de lezer

Tussen het bestand en de lezer liggen drie schakels, elk met een eigen eigenaar:

  • Vastleggen. De EPUB-maker (de conversiepartij die in opdracht van de uitgever het e-book produceert) bouwt de toegankelijkheidsfuncties in. Die legt ze met Schema.org vast in het bestand en geeft de uitgever mee welke waarden erbij horen.
  • Doorgeven. De uitgever neemt die waarden over in ONIX. Dat is de internationale standaard voor productinformatie in de boekenketen. De uitgever kan de waarden ook invoeren via het portaal CB Online. CB stuurt de gegevens door naar webwinkels en bibliotheken.
  • Tonen. Webwinkels, bibliotheken en leesomgevingen ontvangen de gegevens en bepalen zelf hoe ze die aan de lezer laten zien.

De keten leest de toegankelijkheidsinformatie uit ONIX, niet uit het bestand zelf. Wat de lezer op een productpagina ziet, kan dus nooit meer zijn dan wat de uitgever heeft doorgegeven.

“CB doet niets aan het bouwen van die informatie”, verduidelijkt Anna. “We leggen de informatie vast en geven die door. Iedereen krijgt van ons precies dezelfde toegankelijkheidsmetadata. Hoe een platform die laat zien en wat het overneemt, is aan het platform zelf.”

Bij grote internationale platforms en grotere webwinkels gaat dat volgens Anna goed, al verschilt het per platform hoe ver het gaat. Om codes te vertalen naar begrijpelijke taal kunnen webwinkels en leesapps de internationale Accessibility Metadata Display Guide gebruiken.

In dit filmpje bezoekt de blinde Jesse een boekenwebshop. Hij laat zien wat een boek voorzien van toegankelijkheidsmetadata voor hem betekent [tekst gaat verder onder de video]:

Ook beperkte toegankelijkheid helpt de lezer kiezen

Sinds 1 september 2026 moeten uitgevers bij elke aanlevering en wijziging van metadata via CB verplicht aangeven in welke mate een e-book toegankelijk is. ‘Onbekend’ is daarbij geen optie meer. Volgens Anna mag ‘Beperkt toegankelijk’ wel. “Daar heeft de lezer al veel meer aan dan voorheen. En door één stukje verplicht te stellen, hopen we uitgevers aan te moedigen om de rest ook door te geven. Geef door wat je weet: dat is wat we steeds zeggen.”

Ook een ouder e-book in EPUB2, de voorganger van de huidige standaard, kan zo waardevolle informatie meekrijgen. De productpagina van het boek Daar waar de rivierkreeften zingen vermeldt bijvoorbeeld beperkte toegankelijkheid, maar ook dat er een inhoudsopgave is en dat lettertype en tekstopmaak aanpasbaar zijn. CB adviseert uitgevers daarbij een e-mailadres te vermelden voor vragen over de toegankelijkheid van dat specifieke e-book.

[tekst gaat verder onder het kader]

 

Voorbeeld van de toegankelijkheidsmetadata an het boek Daar waar de rivierkreeften zingen

metadata van het e-book Daar waar de rivierkreeften zingen

Complete metadata bieden uitgevers vooral een kans, vindt Anna. “Is een e-book wél goed toegankelijk, maar ontbreken de metadata? Of zijn deze incompleet? Dan denken lezers dat het boek ontoegankelijk is. En daardoor kopen of lenen ze het niet. Superzonde!”

De uitgever staat in voor wat de metadata beloven

CB controleert bij de aanlevering of de verplichte velden zijn ingevuld, maar niet of ze kloppen. “We openen het e-book niet om te zien of de claims waar zijn”, vertelt Anna. “Dus vinkt een uitgever ten onrechte ‘Volledig toegankelijk’ aan, terwijl er geen enkele alt-tekst in het bestand staat? Dan houden we dat bestand niet tegen.”

“Iets kleins kan een lezer al helpen, bijvoorbeeld dat de tekst aanpasbaar is.”
Anna MacLeane
(CB)

De uitgever blijft ook verantwoordelijk voor de juistheid van de metadata, ondersteund door de EPUB-maker. Controleer daarom vóór het aanleveren of de data overeenkomen met het bestand: automatisch en waar nodig handmatig. Nog beter is het om de metadata vanaf het begin van het productieproces mee te nemen. “Dan verklein je de kans dat bestand en productinformatie uit elkaar lopen”, aldus Anna. “Een wijziging kan later altijd nog, via ONIX of via CB Online. Lever je via ONIX aan? Wijzig dan ook via ONIX.”

Begin klein en maak de informatie stap voor stap rijker

Wie morgen wil beginnen, hoeft het proces volgens Anna niet helemaal opnieuw in te richten. “Ga in gesprek met de partij die je EPUB’s maakt. Welke functies zitten er al in? Geef die informatie meteen door. Iets kleins kan een lezer al helpen, bijvoorbeeld dat de tekst aanpasbaar is. Dat geef je heel makkelijk door. Daarna breid je steeds verder uit en maak je het specifieker.”

Bij CB merken ze dat de ketenpartners daardoor dichter bij elkaar komen. “Alle neuzen staan dezelfde kant op”, besluit Anna. “Daarmee wordt elk goed gemaakt e-book ook een boek dat elke lezer zelf kan vinden en kiezen. En dat is precies wat we met elkaar willen.”

Leestijd 7 minuten

Thema's:

Gerelateerd