Beeldrijk boek toegankelijk maken: lessen van Valiz

Valiz is een onafhankelijke, internationale uitgeverij op het gebied van kunst, theorie, kritiek, ontwerp en maatschappij. De uitgeverij publiceert vanuit betrokkenheid: bij de inhoud, bij artistieke en sociale vraagstukken en bij de kunstenaars, ontwerpers en auteurs. Daarnaast organiseert Valiz lezingen, debatten en andere culturele projecten.
Hoeveel beeld een boek bevat, verschilt per titel. “We geven heel wat boeken uit met relatief veel beeldmateriaal”, zegt Emily. “Logisch, want in een boek over beeldende kunst kom je natuurlijk meer beeldmateriaal tegen. We werken met meerdere grafisch vormgevers. En we willen dat ieder boek de uitstraling krijgt die het verdient en op zijn eigen manier origineel en sprekend is.”

Een boek over toegankelijkheid vraagt om een toegankelijk boek

Toegankelijke e-books deden bij Valiz hun intrede met Exhibiting for Multiple Senses: Art and Curating for Sensory-Diverse Bodies. “Het boek verkent hoe kunsttentoonstellingen rekening kunnen houden met verschillende zintuiglijke ervaringen en beperkingen”, vertelt Emily. “Met het boek willen we kunst toegankelijker maken voor mensen die ‘neurodivergent’ zijn. Dat zijn mensen wiens brein informatie, prikkels of sociale situaties anders verwerkt dan wat we als maatschappij gebruikelijk vinden. Denk aan mensen met autisme, ADHD of dyslexie.”

Wie over toegankelijkheid schrijft, moet het boek zelf ook toegankelijk maken, vonden Eli en Emily. “Toegankelijkheid is dé kern van dit boek”, zegt Eli. “Het was een kans die we niet mochten missen. Er was eigenlijk geen beter moment om uit te zoeken hoe we konden investeren in toegankelijkheid.”

“Het gaat ons erom dat onze boeken terechtkomen bij de mensen die ze willen lezen, in welke vorm dan ook.”

Eli Witteman

projectredacteur

Die overtuiging zit diep in de uitgeverij. “Onze boeken zijn in zekere zin activistisch”, zegt Emily. “We willen dat iedereen onbeperkt kan meedoen in de maatschappij. Dus vinden we dat iedereen die een boek wil lezen, dat ook moet kunnen. Investeren in toegankelijkheid past in dat principe: practice what you preach.” Eli: “Natuurlijk moeten we als uitgeverij een boterham verdienen. Maar het belangrijkste doel is kennisdeling. Daarom zetten we verschillende boeken als gratis open access-pdf op onze website. Het gaat ons erom dat onze boeken terechtkomen bij de mensen die ze willen lezen, in welke vorm dan ook.”

Valiz zocht een uitgave die alle lezers kunnen gebruiken

Het eerste idee was om de toegankelijke versie van Exhibiting for Multiple Senses als pdf via de eigen website aan te bieden. “Dat leek ons minder bewerkelijk”, zegt Eli. “Onze boeken bevatten naast tekst en afbeeldingen vaak ook illustraties of verwijzingen die speciaal voor dat boek zijn gemaakt, bijvoorbeeld om verschillende teksten met elkaar te verbinden.”
Daarnaast hoopte Valiz met één bestand alle lezers te bedienen. “We hadden een hybride functie voor ogen”, zegt Eli. “Eén uitgave voor lezers met en zonder visuele beperking.” Voor gebruikers met leesbeperkingen is EPUB3 de standaard voor toegankelijke e-books. De tekst in een EPUB is reflowable: maakt een lezer de letters of de regelafstand groter, dan herschikt de tekst zich over het scherm. Zo leest iedereen het boek op de manier die bij hem of haar past. Een pdf ligt vast op de pagina en biedt die ruimte niet.

Voor dit boek zag Valiz in die flexibiliteit vooral een uitdaging. “We waren bang dat er dan veel zou verspringen op een pagina”, legt Eli uit. “Bij boeken met veel verschillende elementen is het moeilijk om het geheel begrijpelijk te houden. Hoe je dat in een EPUB goed oplost, wisten we toen nog niet.”

Logische structuur maakt ook speelse vormgeving leesbaar

De grafisch vormgever kreeg de taak om het boek geschikt te maken voor lezers met een schermlezer. Ook in de pdf bleek de structuur onder de vormgeving doorslaggevend. “Waar we al snel tegenaan liepen, is dat je informatie heel anders moet structureren”, blikt Emily terug. “In veel van onze boeken is informatie niet zo lineair opgemaakt als in een gemiddelde roman. De speelse visuele vormgeving van Exhibiting for Multiple Senses is heel mooi, maar niet vanzelf geschikt voor schermlezers. Voor die lezers bleken de koppen, hoofdteksten, bijschriften en voetnoten een wirwar aan informatie. Het voorlezen leek soms volstrekt willekeurig te gebeuren. Daar moesten we dus iets mee.”

Met vallen en opstaan leerden Eli, Emily en de andere betrokkenen hoe belangrijk een goede opbouw en een logische structuur zijn. Dat ze aan de slag gingen met een boek dat al af was, maakte het extra lastig. “We zijn aan de fundering gaan sleutelen terwijl het huis al gebouwd was”, zegt Emily. “Dat is natuurlijk niet ideaal. Je bent zó veel aan het puzzelen in de code. Dat kost veel tijd en inzet.”

Beschrijf complexe beelden samen met de makers

De tweede grote uitdaging waren de alt-teksten: korte beschrijvingen die een schermlezer bij een afbeelding voorleest. Valiz zocht samen met de kunstenaars uit het boek naar de juiste beschrijvingen. “We hadden heel wat complexe afbeeldingen”, vertelt Eli. “Het was een uitdaging om die goed te beschrijven. Een goed voorbeeld is een woordzoeker in een kunstzinnige combinatie van lijnen, letters en kleuren. En zo waren er nog veel meer. Hoe vertaal je specifieke kunstzinnige beelden naar een concrete, neutrale beschrijving voor iemand die het niet ziet?”

Voor de juiste formulering van alt-teksten klopte Valiz aan bij Dedicon. Dedicon adviseerde om eerst te kijken wat het bijschrift en de omringende tekst al vertellen. Wat daar staat, hoeft de alt-tekst namelijk niet te herhalen. Een korte beeldbeschrijving kan daarna iets over de compositie vertellen, en een lange beschrijving kan ook alle tekst uit het beeld bevatten.

Hoe dat uitpakt, laat het geurwiel zien, dat kunsthistoricus Caro Verbeek bespreekt in haar bijdrage over het werken met geuren in een museale context. Het wordt in Exhibiting for Multiple Senses als volgt gepresenteerd [tekst gaat verder onder de afbeelding]:

Bijschrift:
Caro Verbeek (concept and research), Dwi Tirtadji (design), odour wheel with scent components found in Mondrian’s studios in Amsterdam, Paris and New York, 2024, ‘Mondrian & De Stijl’, Kunstmuseum Den Haag.

Alt text:
Circular odour wheel diagram showing scent components associated with Piet Mondrian’s studios in Amsterdam, Paris, and New York. The wheel is divided into concentric rings. It contains words in English and Dutch, but in this alt text we omit the Dutch. At the centre of the wheel is the text “What do you smell?”. The inner ring groups smells into broad categories, each group having a different colour: woody (brown colour), industrial (grey), tobacco (khaki), musty (green), fruity (red), and spicy (yellow). The outer ring breaks these down into specific odours, including turpentine, cedar, camphor, burning coals, glue, metal, tar, cigarettes, pipe tobacco, cigars, mold, dampness, oranges, and patchouli. With each odour the letters NY, P and A are matched. A small legend indicates that the letters stand for the cities New York, Paris, and Amsterdam.

Het bijschrift noemt de makers, het jaar en de tentoonstelling. De alt-tekst herhaalt die gegevens niet, maar beschrijft de opbouw: de vraag in het midden, zes geurgroepen met elk een eigen kleur, de afzonderlijke geuren in de buitenste ring en de letters die naar de drie ateliers verwijzen.

Blijven leren

Inmiddels heeft Valiz een uitgebreide, toegankelijke digitale editie van het boek die geschikt is voor VoiceOver, de ingebouwde schermlezer van Apple. Helemaal perfect is die niet, maar dat is toegankelijkheid volgens Eli en Emily ook nooit. “Je houdt altijd oneffenheden”, zeggen ze. “Ook in dit boek kunnen dingen beter. Tegelijk zijn we tevreden met het resultaat. Zéker, omdat dit onze eerste stappen waren in de wereld van toegankelijke e-books.”

“Voortaan investeren we vanaf het begin in toegankelijkheid.”

Emily Rhodes

projectredacteur

“Achteraf zouden we zeker dingen anders doen”, vervolgt Emily. “Voortaan investeren we sowieso vanaf het begin in toegankelijkheid. Óf door het meteen mee te nemen in de vormgeving, óf door van een schone brontekst een aparte, toegankelijke versie te maken. Dan doe je misschien alsnog dubbel werk, maar je bespaart nog steeds tijd ten opzichte van de aanpak die wij bij ons eerste boek kozen.”

De complete backlist toegankelijk maken is voor Valiz niet haalbaar, zegt Emily. “Vanwege de kosten, maar ook door een gebrek aan mensen en kennis. Wel gaan we toegankelijkheid bespreken bij iedere volgende uitgave. Voor wie maken we het boek? En hoe maken we het zo toegankelijk mogelijk? Daarbij bekijken we voortaan ook meteen de mogelijkheden van een toegankelijke uitgave, zoals bijvoorbeeld EPUB3.”

“Ook overwegen we om Exhibiting for Multiple Senses alsnog in EPUB3-formaat uit te brengen”, zegt Emily. “Dan kunnen lezers het boek makkelijker en op hun eigen manier lezen.” Wat daarvoor nog nodig is, weten de uitgevers ook: “Wij en de ontwerpers van onze boeken hebben meer kennis nodig van hoe je een EPUB goed ontwerpt. Dan kunnen we er écht goed aan beginnen.”

Betrek lezers en schakel experts in

Daarnaast wil Valiz ook de lezers eerder betrekken. “We gaan contact zoeken met mensen die een schermlezer gebruiken”, zegt Eli. “Betrek je die lezers op tijd en actief? Dan begrijp je eerder én beter wat een e-book toegankelijk maakt. Zij kunnen ons hopelijk helpen bij het testen van toegankelijke pdf’s of EPUB3-bestanden. Zodat ook mensen met een visuele beperking een boek helemaal kunnen lezen zoals het bedoeld is.”

“Hoe eerder je je verdiept in de toegankelijkheid van die ene uitgave, hoe beter je de vertaalslag kunt maken.”

Eli Witteman

projectredacteur

Andere uitgevers geven Eli en Emily twee adviezen mee: begin op tijd en schakel hulptroepen in. “In onze zoektocht naar informatie en expertise was het advies van Dedicon heel waardevol”, zegt Emily. “Ze hebben ons niet alleen geadviseerd over alt-teksten bij complexe afbeeldingen, maar ons ook wegwijs gemaakt in de software en besturingssystemen die blinde en slechtziende lezers gebruiken om een digitale publicatie te lezen.”

“Denk na over toegankelijkheid voordat het boek er ligt”, zegt Eli. “Hoe eerder je je verdiept in de toegankelijkheid van die ene uitgave, hoe beter je de vertaalslag kunt maken.” Emily maakt een kanttekening: “Toegankelijkheid is geen one size fits all-oplossing. Wat voor ons werkt, hoeft niet automatisch voor een andere uitgeverij te werken. Denk daarom vooral zo vroeg mogelijk na over wat toegankelijkheid inhoudt voor jouw boeken en jouw lezers.”