Allereerst

In ons dagelijks taalgebruik wordt het woord ‘poten’ gebruikt ter aanduiding van de ledematen van dieren. Ook verwijst het woord naar de staanders onder een meubelstuk, denk aan een bank, stoel of kast.

Hier gaat het over het concept ‘dierenpoot’. Een ledemaat dus, of bewegingsorgaan zoals we ook wel in naslagwerken lezen.

Welk deel van het lichaam precies tot de poot gerekend wordt, verschilt nogal eens. Zo kan de poot alleen het been zijn, alleen de voet of het geheel van been én voet. Bij het begrip ‘pootafdruk’ bijvoorbeeld gaat het om het zichtbare effect van de voet op de grond, en niet van dat wat er nog boven de voet zit; het been.

De verschijningsvormen van dierenpoten zijn zeer divers, ook al is de belangrijkste functie van allemaal steunen en voortbewegen. Zo verschillen lengte en vorm, de positie waarin een dier de poot houdt, de plek van de poten aan het lichaam en uiteraard verschilt ook de buitenkant; is er huid of haar? Kortom: de ene poot is de andere niet.

Omvang

Wat de omvang betreft; die varieert van fragiel als een draadje bij bepaalde insecten tot tientallen centimeters doorsnede bij bijvoorbeeld olifanten, neushoorns en nijlpaarden. Ook is de poot niet per se overal even dik of dun. Heel generaliserend gezegd is dikwijls het aanhechtingspunt (de ‘heup’) wat breder. Ook op de plek waar zogenaamde scharniergewrichten zitten oogt de poot vaak wat ‘dikker’, zoals bij de knie.

Lengte

Dan de pootlengte: ook daarin is de variëteit enorm. Van enkele millimeters bij bijvoorbeeld een kevertje tot de twee meter hoge stelten van een giraffe. Ook een struisvogel heeft opvallend lange poten: die kunnen wel een meter worden. En sommige hondenrassen lopen op poten van een dikke zestig centimeter lengte. Maar dat zijn uitersten; het gros van de dieren om ons heen zoals honden, katten, konijnen, vogels en insecten heeft poten en pootjes die in lengte variëren van enkele millimeters tot zo’n twintig, dertig centimeter.

Lopen en rennen

Dieren kunnen twee poten hebben, zoals vogels, vier zoals zoogdieren en we zien zes of acht bij respectievelijk insecten en spinnen. Dit is waarschijnlijk bekend. Maar hoe ziet het eruit als dieren die poten bewegen: dus als de dieren zitten, lopen of rennen?

Een vogel verplaatst als hij loopt zijn twee poten om de beurt, net als wij. Dit kan bij een vogel met korte poten een wat waggelend effect geven, zeker in combinatie met een boller lichaam daarboven, zoals bij een eend. Waggelen betekent dat het lichaam boven de poten een beetje heen en weer wiegt van links naar rechts. Als vogels vliegen houden ze de poten meestal iets naar achteren, richting de staart. Ook de tenen (bij sommige vogels met vliezen ertussen) zijn dan bij elkaar getrokken.

Dan even iets over wat een hond, kat of konijn met zijn poten doet als het dier zit. Zo’n dier zit op zijn achterlichaam (billen en daarboven de staart): de twee achterpoten zijn dan ‘opgevouwen’. Dat hebben we proberen duidelijk te maken in tekening 1. Daarop voel je een haas; bovenaan herkenbaar aan een lang, uitstekend oor. Onderaan rechts voel je een voorpoot; die is gestrekt. In dat been hebben we een lijn getekend die uit verschillende lijnstukken bestaat, met elkaar verbonden door een stip.

Midden onderaan de tekening begint de achterpoot. Linksonder beneden zit de hele korte staart die meteen overloopt in de ruglijn. Ook in deze poot hebben we lijnstukken met verbindingsstippen getekend: probeer die lijn te volgen. Je voelt zo hoe de haas zijn achterpoot ‘vouwt’ om te kunnen zitten op zijn achterste.

Dan het lopen of rennen bij dieren met vier poten. Er zijn dieren die eerst de twee voorpoten tegelijk verplaatsen en dan volgen de twee achterpoten tegelijk: zoals een haas. Dat geeft een gang die wij als mensen vaak zien als ‘springen’ of huppen. Andere zoogdieren (hond, paard, olifant) bewegen juist de twee linker poten tegelijk (voor en achter) en vervolgens hun twee rechterpoten tegelijk (voor en achter). Op tekening 2 hebben we onder elkaar viermaal schematisch een hond van opzij getekend.

Stilstaan

De stand van dierenpoten bij stilstaan is al even divers. Poten bestaan uit verschillende delen die met elkaar verbonden zijn middels gewrichten. Pak tekening 3 erbij. Daarop hebben we een vogelpoot getekend; je voelt drie langgerekte botdelen in elkaars verlengde; helemaal onderaan voel je drie dunne, onderbroken lijnen: dat zijn de drie tenen.

De verschillende gewrichten in de poot hebben we niet getekend maar die zitten dus precies tussen de drie botdelen in. Die gewrichten zorgen ervoor dat bij stilstaan een lichte knik in de poot is naar voren, of juist naar achteren. Zo’n knik naar achteren in de poot zien we bij vogels met lange poten. Hun kniegewricht zit verstopt tussen het verendek. Het enkelgewricht zit op de plek waar wij als mens gewend zijn een knie te zien.

Waar zitten poten precies?

Bij dieren met vier poten zitten de poten meestal gepositioneerd op de ‘hoeken’ van het onderlichaam. Zo kunnen ook de zes poten van insecten en de acht poten van spinnen keurig verdeeld zitten aan beide zijden onderaan het lichaam. Bij een duizendpoot of rups zijn de vele pootjes netjes verdeeld over het lange smalle lichaampje.

Bij veel torretjes, kevertjes, stofbeestjes en andere insecten steken de korte pootjes naar onderen en soms wat naar buiten uit. Soms staat een insect of spin hoog op de poten, soms raakt het lichaam juist bijna de grond.

Ook insecten- en spinnenpoten bestaan vaak uit verschillende delen die een knik kunnen maken. Op tekening 4 is op schematische wijze een mier getekend. De poten zijn lange dunne lijnen met scharnierpunten. De achterste poot maakt een knik in de lucht; de middelste en voorste poot steken zelfs iets boven het lichaam uit.

Tot slot. Niet alle insectenpoten zijn dun en sprietig: een rups loopt op een soort stompjes die soms bijna net zo zacht en kleurig ogen als de rest van het lichaam.

Bronnen

https://www.onzenatuur.be/artikel/buigen-de-knieen-van-vogels-achterstevoren

Grijpers, plakkers en gravers: een prachtige parade van dierenpoten